ΠΑΣΟΚ: ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΛΑΪΚΙΣΤΙΚΗ ΡΗΤΟΡΙΚΗ

Όπως είναι γνωστό, ήδη από τα γεγονότα του 1965 (αποστασία) και έπειτα είχε αρχίσει να κάνει την εμφάνιση του το αίτημα για «λαϊκή κυριαρχία». Από την αρχή της Μεταπολίτευσης, βασικός εκφραστής του αιτήματος αυτού που προσπαθούσε να ενώσει τους πολίτες σε μια ενιαία πολιτική οντότητα, τον Λαό, ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου. Τον Σεπτέμβρη του 1974 λοιπόν και αφού οι συνθήκες ήταν πλέον ώριμες, ο Α. Παπανδρέου ίδρυσε το ΠΑΣΟΚ, το πρώτο μη κομμουνισθογενές κόμμα μαζών στην Ελλάδα, με διαταξική ιδεολογία που πρωταρχικός του στόχος ήταν να συσπειρώσει τον Λαό, τους μη προνομιούχους και τους έως τότε αποκλεισμένους του μετεμφυλιακού καθεστώτος. Από το κοινωνικό υποκείμενο «λαός» του ΠΑΣΟΚ οι μόνοι που περίσσευαν ήταν η Δεξιά και οι ακόλουθοί της, δηλαδή αυτοί που κατά το ΠΑΣΟΚ ήθελαν την εξάρτηση της χώρας από ξένες δυνάμεις (βλ. ΗΠΑ).

Με άλλα λόγια, το ΠΑΣΟΚ ως βασικός εκφραστής του αιτήματος της «λαϊκής κυριαρχίας» κατά την περίοδο της Μεταπολίτευσης κήρυττε ότι για να υπάρξει αυτή έπρεπε να προηγηθεί  εθνική ανεξαρτησία-αυτοκυριαρχία (απαλλαγή από τις ξένες δυνάμεις) με τελικό στόχο την εγκαθίδρυση του σοσιαλισμού. Κάτω από τον κοινό όρο του «έθνους» και του «λαού», ο Α. Παπανδρέου συγχώνευσε τις ιδεολογίες και την τυχόν διαίρεση Δεξιάς και Αριστεράς, καθώς δημιούργησε την δική του διαίρεση, η οποία κυριάρχησε σε όλη την μεταπολίτευση. Η διαίρεση αυτή δεν είναι άλλη από την «Δεξιά – Αντιδεξιά», δηλαδή τον συνασπισμό όλου του λαού ανεξαρτήτως ιδεολογικής “καταγωγής”, κατά της Δεξιάς.

Πολλά γεγονότα και καταστάσεις της μεταπολιτευτικής περιόδου μας κάνουν να αποδίδουμε στο Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα, λαϊκιστικά χαρακτηριστικά. Αρχικά, η υπερβολική μνεία του χαρισματικού ηγέτη Α. Παπανδρέου στο υποκείμενο του λαού (π.χ. συνθήματα του ΠΑΣΟΚ «ο Λαός στην εξουσία» ή «συμβόλαιο με τον Λαό»), μας παραπέμπει στον ορισμό του λαϊκισμού, σύμφωνα τον Πιέρ Αντρέ Ταγκίεφ κατά τον οποίο λαϊκισμός είναι το πολεμικό πολιτικό ύφος, το οποίο επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στην εξύμνηση του λαού, τον οποίο καθιστά ενάρετο και αποκλειστική πηγή κάθε εξουσίας.

Επιπλέον, όσον αφορά στη συσπείρωση του «λαού», ο Παπανδρέου διαμορφώνει μια ενότητα μεταξύ των πολιτών, η οποία παραδόξως βασίζεται στον διαχωρισμό της κοινωνίας. Συγκεκριμένα, το ΠΑΣΟΚ χωρίζει την κοινωνία σε δύο στρατόπεδα: τους μη προνομιούχους/λαό και την ελίτ/ Δεξιά. Εδώ παρατηρείται ένα επιπλέον λαϊκιστικό χαρακτηριστικό, την αντιστροφή των “ρόλων”, καθώς μέχρι τότε η Δεξιά θεωρούταν η εθνική παράταξη της χώρας. Το ΠΑΣΟΚ αντέστρεψε την κατάσταση αυτή, αποκλείοντας την  Δεξιά από το πολιτικό υποκείμενο του «λαού» και αυτοανακηρύχθηκε προστάτιδα παράταξη του πατριωτισμού.

Η αντιαμερικανική, αντινατοϊκή και αντιιμπεριαλιστική ρητορική του ΠΑΣΟΚ, λειτούργησε αποτελεσματικά στην συσπείρωση του λαού και έδωσε χαρακτηριστικά εθνικολαϊκισμού στον ΠΑΣΟΚ. Ο εθνικολαϊκισμός λαμβάνει χώρα όταν ο λαϊκιστής ηγέτης καταδεικνύει ως εχθρό τον ξένο (εμείς vs άλλοι) και στην περίπτωση αυτή τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ. Ταυτόχρονα, το ΠΑΣΟΚ μέσω του «Αντιδεξισμού» του στιγμάτιζε ως εχθρό του λαού και την Δεξιά, η οποία κατά τον Παπανδρέου αντιπροσώπευε την ελίτ που συνεργαζόταν με τις ξένες δυνάμεις και υποδούλωνε την Ελλάδα στην Δύση (από πάνω vs από κάτω).

Απαραίτητο κρίνεται να αναφερθούν και  συγκεκριμένα γεγονότα της Μεταπολίτευσης για να ενισχυθεί ο ισχυρισμός, ότι πράγματι το ΠΑΣΟΚ θεμελιώθηκε πάνω σε μια εθνικολαϊκιστική ρητορική, κάποιες φορές σε σημαντικό βαθμό, ενώ άλλες σε ηπιότερο.

Πριν το 1981, όταν το ΠΑΣΟΚ ήταν Αντιπολίτευση υπήρξε όξυνση της αντιιμπεριαλιστικής και αντιΕΟΚικής ρητορικής του, καθώς ο Κ. Καραμανλής είχε αποφασίσει την ένταξη της χώρας στην ΕΟΚ. Αυτό που κάνει πρόδηλα τα εθνικολαϊκιστικά χαρακτηριστικά του στην προκειμένη περίπτωση είναι η τότε δήλωση του Α. Παπανδρέου ότι όταν γίνει το ΠΑΣΟΚ κυβέρνηση θα διενεργήσει δημοψήφισμα, με το οποίο θα αποφασίσει ο ίδιος ο Λαός, εάν επιθυμεί την παραμονή ή όχι της χώρας στη ΕΟΚ (πράγμα που τελικά δεν συνέβη). Με την δήλωση αυτή φαίνεται ότι το ΠΑΣΟΚ μετέφραζε την λαϊκή κυριαρχία ως εθνική ανεξαρτησία-αυτοκυριαρχία, καθώς τοποθέτησε τον λαό στην θέση αυτού που θα αποφάσιζε την μοίρα των σχέσεων της Ελλάδας με την Δύση. Αυτόματα εδώ εμφανίζεται η εθνικολαϊκιστική διαίρεση του «εμείς» ενάντια στους «ξένους».

 Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα λαϊκισμού της ρητορικής του ίδιου του Α. Παπανδρέου έλαβε χώρα το 1989, όταν ο ίδιος και στελέχη του κόμματός του κατηγορούνταν για εμπλοκή στο σκάνδαλο Κοσκωτά. Ο Παπανδρέου είχε τονίσει σε ομιλία του την φράση: «Κανείς θεσμός, μόνο Λαός», κάτι που υποδεικνύει ότι κατά τον αρχηγό του ΠΑΣΟΚ, ο λαός αποφασίζει για όλα και είναι πάνω από την δικαστική εξουσία. Με την φράση αυτή αμφισβητήθηκε κατάφωρα η διάκριση των εξουσιών της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και υιοθετήθηκε μια στάση που ουσιαστικά ναρκοθετούσε το κράτος δικαίου.

Σε ένα γενικότερο επίπεδο, το ΠΑΣΟΚ προέβη σε κινήσεις που ώθησαν την κοινωνία και την πολιτική σκηνή σε εκσυγχρονισμό, αλλά και σε αντίθετες κινήσεις, οι οποίες υπέθαλπαν ένα αντιεκσυγχρονιστικό ρεύμα. Αρχικά, η εκσυγχρονιστική λειτουργία του κόμματος γίνεται πρόδηλη από τον κινηματικό χαρακτήρα του κόμματος, από το γεγονός ότι αποτελεί ένα κόμμα μαζών, με ισχυρά συνδικαλιστικά σωματεία, αλλά και από τις μεταρρυθμίσεις που έκανε στους τομείς της Υγείας και της Παιδείας. Τα αντιεκσυγχρονιστικά στοιχεία της δράσης του μπορούν σε πρώτο επίπεδο να εντοπιστούν στο ότι το ΠΑΣΟΚ δεν λειτούργησε με βάση την ιστορία αλλά βάσει της αναμόχλευσης των παθών και των βιωμάτων του παρελθόντος. Πάνω σε αυτές τις ανορθολογικές μνήμες των βιωμάτων του παρελθόντος το ΠΑΣΟΚ στήριξε τον “Αντιδεξισμό” του, καθ’ όλη την μεταπολιτευτική περίοδο.

Συνοψίζοντας, έπειτα από την σύντομη ανάλυση όλων των παραπάνω, μπορεί να υποστηριχθεί ότι σε γενικότερο πλαίσιο ο διαταξικός, διιδεολογικός και πολυσυλλεκτικός χαρακτήρας του ΠΑΣΟΚ, σε συνδιασμό με την λαϊκιστική ρητορική που χρησιμοποίησε, το ανέδειξαν σε έναν από τους δύο βασικούς πρωταγωνιστές της πολιτικής σκηνής της Μεταπολίτευση.

Γράφει η Δήμητρα Ευθυμιάδου, γεννημένη το 1998, πτυχιούχος του τμήματος Πολίτικών Επιστημών ΑΠΘ

Πηγές:

Γ. Βούλγαρης, Η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης, 1974-1990, σταθερή δημοκρατία σημαδεμένη από τη μεταπολεμική ιστορία, Θεμέλιο, 2008.

Α. Πανταζόπουλος, Για τον λαό και το έθνος, η στιγμή που Ανδρέα Παπανδρέου 1965-1989, Πόλις, 2001.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s